Op naar België…

Deze week ben ik aan de slag gegaan als student van het Postgraduaat Congrestolken bij de Hogeschool van Gent (Nederlands > Frans en Frans > Nederlands). Helaas bestaat er in Nederland vooralsnog geen specialisatie in het congrestolken. Congrestolken werken meestal bij internationale organisatie (EU, VN…).

Het zal waarschijnlijk even duren voor ik helemaal wen aan het Nederlands dat in Vlaanderen wordt gesproken… Het is me trouwens opgevallen dat er veel minder verschillen lijken te zijn tussen het Frans uit Frankrijk en het Frans uit het Franstalige deel van België dan tussen het Nederlands en het Vlaams. Maar één verschil is wel van wezenlijk belang: in het Frans uit Frankrijk betekent savoir weten en pouvoir kunnen maar de Franstalige Belgen gebruiken savoir met “kunnen” als betekenis. En Belg zou dus zeggen: Tu sais me passer le sel? (“Kun je me het zout aangeven?”), wat een Fransman zou interpreteren als “Weet jij hoe je het zout moet aangeven?”…

Over dit kleine maar toch belangrijke verschil gaat het volgende verhaal rond:

Tijdens een missie van de VN in Kongo (een voormalig Belgische kolonie) bevinden een aantal Engelstalige medewerkers van de VN met hun tolk Frans zich in een vliegtuig dat de hoofdstad als bestemming heeft. Tot grote ergernis van de passagiers blijft het vliegtuig meer dan een uur rondvliegen boven de hoofdstad. De tolk wordt richting cockpit gestuurd om aan de copiloot te vragen wat er aan de hand is. Het antwoord van de copiloot luidt: “Le pilote ne sait pas atterrir” (in Frankrijk = “De piloot weet niet hoe hij moet landen” / In België = “De piloot kan nu niet landen”)…

Hoe de tolk dit heeft opgelost, weten we niet…

Kluitjesvoetbal

Twee weken geleden schreef ik over hoe moeilijk het kan zijn voor een tolk om valse vrienden te vertalen. Van de week werd ik gevraagd om als tolk Frans te werken voor een NGO in Den Haag. Het thema was de toekomst van ontwikkelingssamenwerking. Een van de gastsprekers betreurde dat een aantal organisaties kluitjesvoetbal lijken te spelen en dat de hulp daardoor op een inefficiënte manier aan ontwikkelingslanden wordt verleend… Zo’n woord komt meestal als een verassing voor de tolk en is heel moeilijk te vertalen. Wat je eigenlijk moet doen is een vergelijking maken die tot de verbeelding van de Franse toehoorders spreekt.

De oplossing die ik gekozen heb voor kluitjesvoetbal spelen luidt: tous se jeter dans la même mêlée. Mêlée betekent een opeenstapeling van spelers die op het rugbyveld om de bal vechten (zie foto)… Ik was blij om een oplossing te hebben gevonden die toch met de sportwereld te maken heeft. En aangezien rugby in Frankrijk heel populair is, denk ik dat de toehoorders de betekenis van kluitjesvoetbal hebben meegekregen.

Pas op, valse vrienden!

Als tolk Frans moet je voortdurend op je hoede zijn voor zogenoemde valse vrienden. Ze liggen overal op de loer, wachtend op een ogenblik van onoplettendheid. Onlangs moest ik als tolk Frans (Engels > Frans) werken tijdens een congres over ontwikkelingssamenwerking. Het einde van een lange dag naderde. Een van de Engelstalige sprekers concludeerde zijn betoog met Actually I think we will eventually manage to…… De woorden gingen zoals altijd via mijn oren naar mijn hersenen waar ze wonderbaarlijk genoeg naar een andere taal worden omgetoverd… En ik begon mijn zin in het Frans met “Actu…”! STOP. Alle aanwezige neuronen sloegen ineens op hol. MAYDAY. MAYDAY. Alle alarmen rinkelden ergens in de controlekamer. De dienstneuron werd onmiddellijk waker gebeld: “Boss, we have a problem”. In een fractie van een seconde was het alle hens aan dek… “Actu… En fait je pense que nous allons finalement réussir à…”. Applaus in de controlekamer, schouderklopjes bij de neuronen, we kunnen weer op kruissnelheid varen…

Voor een tolk Frans wemelt de Engelse taal van zulke valse vrienden. Actually is geen actuellement en eventually geen éventuellement (dat geldt trouwens ook voor het tolken van het Engels naar het Nederlands). Deze valse vrienden getuigen van een lange geschiedenis van moeilijke verhoudingen tussen Frankrijk en Engeland maar zijn ook een afspiegeling van de enorme invloed die het Frans op het Engels heeft gehad.

Er is ook een aantal valse vrienden tussen het Nederlands en het Frans. Een Nederlandse conducteur is bijvoorbeeld een contrôleur in het Frans en de puntjes op de i zetten heeft in het Nederlands een andere betekenis dan mettre les points sur les i.

Oppassen dus!

Ps: Diversion is ook een valse vriend tussen het Engels en het Frans. In het Engels betekent het meestal omleiding en in het Frans afleiding.

Pimp je Nederlands! (4) carte blanche

Ontdek iedere week een Franse uitdrukking die je ook gewoon in het Nederlands kunt gebruiken…

Vandaag: carte blanche

Een gele of rode kaart geven/krijgen is voor iedereen duidelijk, een dame blanche ook, maar een witte kaart?

Als iemand carte blanche krijgt van een meerdere dan heeft hij vrij spel om iets te bereiken en kan alle middelen inzetten om het gewenste resultaat te behalen.

Een paar voorbeelden:

James Bond kreeg carte blanche van de MI6 om de Russische spion uit te schakelen.
De premier gaf de tolk Frans carte blanche om alles wat er werd gezegd te vertalen.
De directeur gaf zijn medewerker carte blanche om de onderhandelingen met de tegenpartij in goede banen te leiden.

Volgende week: tour de force.

Pimp je Nederlands! (3) avant la lettre

Ontdek iedere week een Franse uitdrukking die je ook gewoon in het Nederlands kunt gebruiken…

Vandaag: avant la lettre

Nederlanders die voor een Franstalig publiek spreken, vinden het vaak leuk om van oorsprong Franse uitdrukkingen te gebruiken. Meestal verwachten ze van hun publiek enige blijk van (h)erkenning en je moet als tolk Frans het gewilde effect van de spreker wel kunnen overbrengen. Het probleem is dat zo’n uitdrukking vaak totaal onverwachts komt voor de toehoorders en dat de uitspraak hiervan ook niet altijd optimaal is. Als tolk voeg ik dan vaak een toelichting toe, bijvoorbeeld dat de uitdrukking en français dans le texte is gebruikt…

Avant la lettre is een vaak voorkomende Franse uitdrukking in de Nederlandse taal. Letterlijk betekent het “voor de letter”. Vorige week had ik het over Père Joseph, een netwerker avant la lettre in een tijdperk zonder Hyves, Linkedin of netwerkbijeenkomsten…

Voorbeelden:
Het Romeinse Rijk, een economische unie avant la lettre.
In de jaren 50 waarschuwde hij al voor de gevaren van de opwarming van de aarde. Hij was een milieuactivist avant la lettre.

Volgende week: carte blanche.

Pimp je Nederlands! (2) éminence grise

Ontdek iedere week een Franse uitdrukking die je ook gewoon in het Nederlands kunt gebruiken…

Vandaag: éminence grise

Schijn bedriegt. Eminence grise verwijst niet naar een oudere man met grijs haar die van een bepaald aanzien geniet maar naar Père Joseph (1577-1638), de biechtvader van Kardinaal de Richelieu. Deze monnik was een ware netwerker avant la lettre en riep de eerste onofficiële inlichtingendienst van de geschiedenis in het leven. Dankzij zijn netwerk van monniken/spionnen oefende Père Joseph heel veel invloed uit in de coulissen. Grise (grijs) verwijst trouwens niet naar de kleur van zijn haar maar naar de kleur van het habijt van de Kapucijnen.

Een éminence grise is dus simpelweg iemand die achter de schermen heel veel invloed uitoefent, ongeacht zijn/haar leeftijd en haarkleur. En niet een grijze man die bekend is en een succesvolle carrière achter de rug heeft (een autoriteit).

Volgende week: avant la lettre.

Pimp je Nederlands! (1) en plein public

Ontdek iedere week een Franse uitdrukking die je ook gewoon in het Nederlands kunt gebruiken…

Van de week moest ik in Den Haag als tolk Frans werken. Voor de lunch besloot ik om naar La Place te gaan. Ik nam een salade en wilde een lekker broodje uitkiezen voor erbij. Toen ik een pain au levain bestelde, keek het meisje van de broodjes me aan alsof het Chinees was… Tsja, het stond gewoon in het Frans op het bordje… Heb ik ook vaak als ik in een café een jus d’orange bestel, ik moet het meestal drie keer herhalen. Tegenwoordig drink ik trouwens geen jus d’orange meer, alleen sinaasappelsap…

Ik ben altijd gefascineerd geweest door Franse woorden en uitdrukkingen die gebruikt worden in andere talen. Een paar jaar geleden was ik aan een lijst begonnen van zulke uitdrukkingen in de Engelse taal. Je kunt bijvoorbeeld denken aan femme fatale, coup de grâce, en passant, nouveau riche of Voulez-vous coucher avec moi ce soir…

Door de eeuwen heen hebben veel Franse woorden en uitdrukkingen ook hun weg gevonden naar de Nederlandse taal. Iedere week gaan we dus een van deze woorden/uitdrukkingen voor het voetlicht brengen…

Vandaag: en plein public

En plein public betekent letterlijk in volle openbaarheid. Deze uitdrukking is voor Nederlanders niet makkelijk uit te spreken omdat hij twee nasale klanken bevat, en en ein.

Uitspraak van en plein public zoals het hoort :

En nu een aantal voorbeelden:

Sarkozy heeft zich en plein public belachelijk gemaakt door iemand die hem geen hand wilde geven uit te schelden.

De paradox van reality-tv: privacy en plein public.

Je moet het durven om zo en plein public over je gevoelens te praten…

Volgende week: éminence grise.

Tolk Kadhaffi werpt handdoek in de ring

Volgens het boekje hoort een toespraak voor de Algemene Vergadering van de VN in New York niet langer dan 15 minuten te duren. Op 23 september heeft Kadhaffi niet minder dan 95 minuten aan het woord gestaan! Op de 75ste minuut van deze marathontoespraak hield de persoonlijke tolk van de leider uit Libië het voor gezien en riep in het Arabisch “Ik kan er gewoon niet meer tegen”… (Kadhaffi had tegen alle regels in zijn eigen tolk Frans en tolk Engels meegenomen). Gelukkig hielp het hoofd van de sectie Arabisch de wanhopige tolk uit de brand voor de laatste 20 minuten van het toespraak…

Die komt uit Katwijk, zeker weten…

Vorige week heb ik het genoegen gehad om tijdens het symposium Historische romans en beeldvorming slavernijgeschiedenis als tolk Frans voor Ernest Pépin op te treden. Naast Nederlandse en Surinaamse gasten was de Guadeloupse schrijver en dichter (Guadeloupe is een Frans overzees departement) naar Amsterdam gehaald om meer te vertellen over zijn kijk op het schrijven van historische romans.

Deze bijeenkomst was een ware mengelmoes van achtergronden, culturen, talen (Engels, Frans, Nederlands) en vooral accenten (Nederlands, Surinaams, Frans, Amsterdams…). Toen realiseerde ik me hoe rijk het Nederlandse taalgebied aan accenten is. Als Fransman is mijn verbazing groot iedere keer dat mijn Leidse vriendin zonder aarzeling kan bepalen of iemand uit Katwijk of Wassenaar komt. Katwijk of Wassenaar? Twee dorpen die maar op zo’n 10 kilometer afstand van Leiden liggen!

Via de website van het Meertens Instituut is het inmiddels mogelijk om naar opnames van verschillende dialecten en accenten van het Nederlands te luisteren. Zo kan men horen hoe het dialect van het Nederlands dat in Noord-Frankrijk gesproken wordt klinkt. Het instituut is in de jaren 50 begonnen om sprekers van het Nederlands op te nemen, waardoor we nu over een schatrijke databank beschikken: http://www.meertens.knaw.nl/soundbites/.

Met de Franse slag…

Voor iemand die een taal goed onder de knie wil krijgen, zijn uitdrukkingen verplichte kost. Het Nederlands kent een overvloed aan kleurrijke uitdrukkingen die men graag gebruikt. Deze uitdrukkingen zijn vaak geïnspireerd door het landschap of de geschiedenis van Nederland (de zee, het water…). Als tolk Frans is het altijd een uitdaging om een mooi equivalent te vinden.

Hier volgen een aantal gangbare uitdrukkingen die ik persoonlijk typisch Nederlands vind (met een Franse vertaling voor de liefhebbers):

• Een tik van de molen gekregen hebben: Een mooie uitdrukking in het Frans is avoir une araignée au plafond (een spin op het plafond hebben). Deze uitdrukking zou in de 19de eeuw door Parijse prostituees zijn bedacht. Het plafond verwijst naar de bovenkant van de schedel waar een spin ongestoord haar web kan weven.
• Een huishouden van Jan Steen: Wie een schilderij van Jan Steen heeft gezien, weet onmiddellijk waar het over gaat! Zo’n mooie uitdrukking kan ik helaas in het Frans niet vinden. Ik zou het vertalen met bazar of fourbi. Iemand een betere oplossing?
• Te diep in het glas gekeken hebben: In het Frans kennen we de uitdrukking avoir un verre dans le nez, letterlijk een glas in de neus hebben…
• Spijkers op laag water zoeken: Het valt me op dat het Nederlands veel uitdrukkingen met het woord “spijker” kent. Wie de die in het glasje kijkt, heeft daarna een spijker in zijn kop. En je kunt natuurlijk zowel spijkers met koppen slaan als de spijker op de kop slaan… Als u deze uitdrukkingen niet kent, moet u zeker uw kennis bijspijkeren.
• Dat zet geen zoden aan de dijk: Om een dijk te verstevigen gebruikte men vroeger zoden, “begroeide stukken grond die door plantewortels bij elkaar gehouden worden”. In het Frans zou je kunnen zeggen Cela ne fait pas avancer les choses of in de omgangstaal Ça fait pas avancer le schmilblick. Het woord schmilblick is door een Franse cabaretier in de jaren 60 bedacht voor een televisiespelletje en wordt sindsdien in de spreektaal gebruikt.